| مملکت آزادستان – حکومت ملی آذربایجان جنوبی |
|
در 9 آگوست 1919 قراردادی بین ایران و انگلستان بسته شد که رسما ایران را تحت الحمایه انگلیس میکرد. این قرارداد موجب شعله ور شدن مبارزات مردم شد و آذربایجان نیز همچون سایر نقاط ایران به پا خواست . در اکتبر 1919 مبارزان و مردم تبریز والی حکومت را از شهر بیرون کردند . به فاصله کمی نیروهای انگلیسی نیز در اثر فشار مردم تبریز مجبور شدند از شهر خارج شوند. در نتیجه شرایط تاریخی حاصل از جنگ جهانی اول ، در آذربایجان جنوبی نیز همانند آذربایجان شمالی مردم به منظور تشکیل حکومت مستقل ملی به پا خواستند. در طول سالهای جنگ آذربایجان جنوبی نیز مانند سایر نقاط ایران به میدان جنگ دولت های بیگانه تبدیل شده بود.
استبداد داخلی و استعمار خارجی مردم را به تنگ آورده بود. اگرچه در اثر انقلاب در روسیه دوران تزارها به پایان رسیده بود اما قشون روسیه همچنان آذربایجان جنوبی را در اشغال خود نگه داشته بود.
مبارزه مردم با استبداد داخلی و اشغالگران خارجی جهت رسیدن به آزادی و دموکراسی در آذربایجان نیز همچون سراسر ایران در جریان بود اما این مبارزات در آذربایجان خیلی سریع جنبه حرکت آزادی بخش ملی(قومی) به خود گرفت.
اتفاقات روسیه ، پیروزی حرکات آزادی خواهانه در آذربایجان شمالی ، دست یابی به یک دولت مستقل و اصلاحات دموکراتیک در جمهوری دموکراتیک آذربایجان در شمال باعث دلگرمی هرچه بیشتر مبارزان در جنوب می شد.
مبارزات مردم آذربایجان را شیخ محمد خیابانی (1879-1920) رهبری می کرد.
شیح محمد خیابانی و مبارزان تحت امر او با مبارزه بر علیه استبداد داخلی و اشغالگران خارجی خواهان اصلاحات دموکراتیک ، برابری و عدالت ، لغو حکومت پادشاهی و تاسیس حکومتی دموکرات در ایران و اعطای حق خود مختاری برای آذربایجان جنوبی و ... بودند.
در اوایل سال 1918 در حالیکه مبارزات مردم رو به گسترش بود ، قشون روس از آذربایجان جنوبی خارج شد و قشون انگلیس به بهانه مقابله با خطر تورکها وارد آذربایجان شد . در واقع انگلیسیها تشنه نفت باکو بودند . دولت انگلیس به منظور تصرف شهرهای رشت ، انزلی و باکو لشگر دیگری به فرماندهی ژنرال دنسترویل به ایران فرستاد.
در چنین شرایطی دسته های قلدر ارمنی که قبلا توسط افسران روسی مسلح شده بودند، همانند آناطولی شرقی و آذربایجان شمالی در مناطق مرزی آذربایجان جنوبی با ترکیه از قبیل ارومیه ، خوی ، سلماس ، ماکو ، سولدوز و ... نیز اقدام به قتل عام آذربایجانیها نمودند. آسوری ها و کردها نیز با حمایت و پشتیبانی افسران فرانسوی و میسیونرهای آمریکایی در قتل عام مردم فعالانه شرکت داشتند. برای پایان دادن به این وضعیت بحرانی ، نیروهای دولت ترکیه به کمک برادران تورک خود در آذربایجان جنوبی شتافتند.
در مارس 1918 نیروهای ترکیه شهرهای ارومیه ، ماکو و سلماس را از وجود اشغالگران انگلیسی و دسته های قلدر ارمنی ، کرد و آسوری پاک سازی کرده و سپس وارد تبریز شدند. به این ترتیب نسل کشی گسترده ای که بر علیه مردم در آذربایجان جنوبی شروع شده بود ، متوقف شد.
اما نیروهای ترکیه به علت شرایط نامساعد جهانی که برای ترکیه پیش آمده بود مجبور شد در نوامبر 1918 آذربایجان جنوبی را ترک نماید. انگلیسیها با استفاده از این فرصت وارد تبریز شدند و به این ترتیب تمام ایران تحت تسلط انگلیسیها در آمد.
در 9 آگوست 1919 قراردادی بین ایران و انگلستان بسته شد که رسما ایران را تحت الحمایه انگلیس میکرد. این قرارداد موجب شعله ور شدن مبارزات مردم شد و آذربایجان نیز همچون سایر نقاط ایران به پا خواست . در اکتبر 1919 مبارزان و مردم تبریز والی حکومت را از شهر بیرون کردند . به فاصله کمی نیروهای انگلیسی نیز در اثر فشار مردم تبریز مجبور شدند از شهر خارج شوند.
در 7 آوریل 1920 قیام مسلحانه مردم تبریز به رهبری شیخ محمد خیابانی شروع شد و در همین روز خیابانی با سخنرانی در مقابل مردم نام آذربایجان را به "مملکت آزادستان " تغییر داد.
مبارزان تبریز ماموران و فرستادگان دولت مرکزی را از کار برکنار و از تبریز بیرون کردند و اداره امور دولت را خود به دست گرفتند به این ترتیب استبداد رژیم شاه و حاکمیت حکومت مرکزی بر آذربایجان خاتمه یافت و زمینه تشکیل دولتی مستقل و دموکرات در آذربایجان فراهم شد. مردم نیز در جهت رسیدن به آزادی خواستار ایجاد چنین دولتی بودند.
بعد از پیروزی قیام مسلحانه مردم در تبریز ، در شهرهای خوی ، اردبیل ، آستارا ، مراغه ، اهر ، زنجان و ... نیز مردم دست به قیام زدند . قیام مردم آذربایجان در شهرهای مختلف در مبارزه با استبداد و استعمار الگوی سایر مناطق ایران شده بود.
در 23 ژوئیه 1920 حکومت ملی به رهبری شیخ محمد خیابانی در تبریز پایه گذاری شد. 24 ژوئیه، روز شروع به کار حکومت ملی ، تبریز تعطیل شد و مردم به جشن و سرور پرداختند .
با همه این احوال قصد رهبران حکومت ملی جداسازی آذربایجان از ایران و تشکیل یک کشور مستقل نبود بلکه قصد آنها برپایی حکومتی دموکرات در ایران و کسب حق خود مختاری برای آذربایجان در چهارچوب حکومت دموکرات مرکزی بود.
رهبران حکومت ملی معتقد بودند که بعد از تبریز تمام ایران قیام خواهد کرد ، حکومت پادشاهی از بین خواهد رفت و حکومتی مردمی بر سر کار خواهد آمد و آذربایجانیها نقش مهمی در اداره کشور ایفا خواهند نمود. خیابانی معتقد بود که سرانجام تبریز ایران را نجات خواهد داد.
اگر چه حکومت ملی قصد تشکیل کشوری مستقل در آذربایجان را نداشت اما در زمینه های اقتصادی ، آموزشی ، بهداشتی و ... اصلاحات وسیعی را شروع کرد . وضعیت معیشتی مردم را بهبود بخشید و سعی کرد که بیسوادی را از بین ببرد. مکتبخانه ها و بیمارستان های ملی را برپا نمود و برای تدریس در مکتبخانه ها معلمانی را از باکو ، ترکیه و تفلیس دعوت نمود.
در 12 سپتامبر 1920 که بسیاری از نیروهای مسلح خیابانی برای بر چیدن اشرار محلی به اطراف تبریز رفته بودند و نیروی اندکی در شهر و اطراف عالی قاپور (مقر حکومت خیابانی و مرکزقیام ) مانده بود، قزاقهای مسلح به دستور کلنل روسی و مخبر السلطنه ، به شهر ریختند و تمام نیروهای شیخ محمد خیابانی را یا کشتند یا خلع سلاح کردند و همه مراکز آزادیخواهان و ادارات را به تصرف خود در آوردند و عالی قاپور را از اختیار شیخ خارج نمودند .
سرانجام در 14 سپتامبر 1920 با شلیک چند تیر به دست اسماعیل قزاق ، شیخ به شهادت رسید و پیکر او را در گورستان سید حمزه تبریز به خاک سپردند.
|