ایبتیدائی حاقی-آنا دیلینده تحصیل آلماق حقوقو تعمین اولونمایان آذربایجان تورکو دده-بابا تورپاق‌لارینین دا تام حوقوق‌لو ییه‌سی دئییل. عکس حالدا اونون میللی-تاریخی عابده‌لری داغیدیلماز، طبیعی ثروت‌لری تالان اولونمازدی. آذربایجان طبیعتی‌نین بو گؤزل‌لیک سیموولو محو اولماق تهلوکه‌سی ایله اوز-اوزه‌دیر. سون 13 ایلده دونیانین ایکینجی ان دوزلو گؤلونون سویه‌سی 6 متر آشاغی دوشوب. بو ایسه بؤلگه‌نین اکوسیستم ینه جدی ضربه وورا‌راق، گؤلون اطرافیندا و آدا‌لارداکی طبیعته جدی تهلوکه تؤره‌دیر. بون‌دان باشقا، اورمیا گؤلون‌دکی یگانه دنیز جان‌لی‌سی - آرتیمیا محو اولماق اوزره‌دیر. متخصص‌لرین فیکرینجه، واختیندا تدبیر گؤرولمزسه، او زامان یاخین گله‌جکده بو سو حوضه ‌سین‌دن اثر-علامت قالمایا‌جاق. "لئنت.آز" این معلوماتینا گؤره، بئله بیر شرایطده ایسه دیار اؤزو بوتونلوکله صحرایا چئوریله‌جک. بو هم ده گؤلون اطرافیندا مین‌لرله کند، قصبه و شهرین اها‌لی‌سی اوچون اصل فلاکت دئمک‌دیر. حاضردا گؤلون 150 هکتاری صحرایا چئوریلیب. بونون نتیجه‌سینده اطراف کندلرین توپاق‌لاری دوزلاشا‌راق، یارارسیز حالا دوشوب.

داک بؤحرانین درین‌لیگینی نظره آلا‌راق، بوتون بئین الخالق ایجتیماعیته و تشکیلاتا‌لارا، یاشیل‌لار حرکات‌لارینا، ائله‌جه ده اؤلکه‌میزده و دونیانین هر یئرینده فعالیت گؤسترن طبیعت دوست‌لارینا موراجعت ائده‌رک بیلدیریر: "اورمیا گؤلونون محو اولماسینین قارشی‌سینی آلماق مقصدی ایله عملی آددیم‌لار آتیلما‌لی، بوتون بئین الخالق قوروم‌لار پروبلئمین حل‌لی یؤنونده ایشلر گؤرمه‌لی‌دیر. گونئی آذربایجان‌داکی سویداش‌لاریمیزی دا پروبلئمین درین‌لیگینی درک ائده‌رک، اؤز اعتراضلارینی ان موختلیف واسطه‌لرله بیلدیرمه‌یه چاغیریریق".

خاطیرلاتماق ایستردیک کی، 1980-جی ایللرده اورتا آسیا‌داکی (اؤزبکیستان و قازاخیستانین احاطه‌سینده) آرال گؤلونون قورویاجاغی ایله باغ‌لی چئشیدلی خبرلر یاییلیردی. او زامان کئچمیش س.س.ری-دکی بوتون مسئله‌لره موسکوا نظارت ائتدیگین‌دن بو سو حوضه ‌سی‌نین قوروماسینا کرئمل بارماق آراسی یاناشدی. سووئت اتفاقی داغیلان عرفه‌ده بو گؤل قورویوب یوخ اولماقدا ایدی. آرالین قوروماسی موسکوانین موتتفیق رئسپوب‌لیکا‌لارین طبیعتینه عتینا‌سیز باخیشینین نتیجه‌سی ایدی. چونکی اونا پامبیق پلانینین دولدورولماسی لازیم ایدی. کرئملین یئرلردکی تمثیل‌چی‌لری، رئسپوب‌لیکا‌لارداکی مرکزی کومیته‌لرین بیرینجی کاتیب‌لری ایسه قارشی‌لارینا قویولان پلانی دول‌دورماق‌دان اؤترو آرالا آخان چای‌لارین قارشی‌سینی کسیب سویونو سوسوز چؤل‌لره آخیدیردی‌لار. نتیجه‌ده آرال گونو-گون‌دن کیچیلیر، ائکولوژی فلاکت داها دهشت‌لی میقیاس آلیردی. اونلاری ایسه دوشون‌دورن کرئمل‌دن آلا‌جاق‌لاری "بای‌راق‌لار" ایدی. آرالین فاجعه‌لی طالعی دوشونجه‌سیز رهبرلرین کور عمل‌لری‌نین، موسکوانین اورتا آسیا اراضی لرینه اؤگئی موناسیبتی‌نین نتیجه‌سی ایدی و او واخت اساسی قویولان فلاکتین آغیرلیغی بو گون ده قالیر. تهران حاکمیتی‌نین گونئی آذربایجانا، اونون نادیر اینجی‌سی اولان اورمیا گؤلونه اؤگئی موناسیبتی‌نین سونوجوندا بؤلگه ائکولوژی فلاکت حدینه یاخینلاشماقدا‌دیر.

گؤل قیشدا دونمور، اوندا بوغولماق تهلوکه‌سی ده یوخ

ش. تاغییئوا، ا. رحیم‌لی، س. بایرام‌زاده‌نین بیرگه حاظیرلادیغی "گونئی آذربایجان" (سورغو کیتابی) کیتابیندا یازیلیب کی، بو سو حوضه ‌سی حجم ینه گؤره ایراندا ان بؤیوک گؤل حساب اولونور. اونون ساحه‌سی تقریباً 5000-6000 کیلومتر کاره دیر. گؤل‌دکی سویون حجمی 20-24 میلیارد کوپ متر ایدی. اونون ائنی 40 کیلومتر، اوزون‌لوغو 130 کیلومتر-دیر. دنیز سویه‌سین‌دن 1274 متر یوکسک‌لیکده یئرلشن بو سو حوضه ‌سی‌نین درین‌لیگی اورتا حسابلا 5 متر-دیر. ان درین یئری‌نین ایسه 7 متر اولدوغو بیلدیریلیر. قدیم تورک دیلینده بو گؤلون معناسی "سودا یاشاییش یئری" آنلامینی وئریر. باشقا سؤزله، تورک‌لر بو گؤلون اطرافیندا ایلکین چاغ‌لاردان بری یاشادیغین‌دان اورمیا شهری‌نین آدینا اویغون اولا‌راق، اونا بو سایاق آد وئریب‌لر.

آذربایجانین باشقا جوغرافی آدلارینین باشینا آچیلان اویون‌لار اورمیا گؤلون‌دن ده یان اؤتمه‌ییب. رضا شاهین دؤورونده، 1937-جی ایلده گؤلون آدی اونون شرفینه "رضائیه" آدلاندیریلیب. 1946-جی ایلده آذربایجان میللی حکومتی بو آدی دییش‌دیرسه ده، اوغلو محمدرضا پهلوی‌نین دؤورونده بو گؤله "رضائیه"، "رضائیه گؤلو"، "کبودان"، "چیچسیت" و سایر قوندارما آدلار وئریلمیشدی. ایندیکی‌لر حاکمیته گلن‌دن سونرا شاهلا باغ‌لی آدلاری دییشدیردیک‌لرین‌دن اورمیانین دا اوولکی آدی برپا ائدیلمیشدی.

بو گؤله آذربایجانین چئشیدلی بؤلگه‌لرین‌دن چای‌لار آخیر. اونلاردان آجی چای، صوفی چای، لئیلان چای، قالاچای، اوسکوچای، توفارقان چای، درچای، سینیخ چای و ب. آدلارینی چکمک اولار. یاغینتی آز اولسا دا، بو گؤلون سویه‌سی آشاغی دوشمه‌ییب. بونو گؤله یئرآلتی چای‌لارین آخماسی ایله علاقه لندیریرلر.

قیشین ان سرت واخت‌لاریندا بئله بورانین سویو دونمور. چونکی سو شوردور. بو جهتینه گؤره اورمیا گؤلو معالیجوی اهمیته مالیک‌دیر. اورادا بوغولماق تهلوکه‌سی یوخ درجه‌سینده‌دیر.

گؤل‌دکی آدا‌لار

اورمیا گؤلونده ایری‌لی-خیردا‌لی 102 آدا وار. آدا‌لارین اومومی ساحه‌سی 33.640 هکتاردیر. شاهی، قویون داغی، اشک داغی، آرزو قیسمن بؤیوک قورو ساحه‌لر ساییلیر. شاهی‌نین ساحه‌سی 3525 هکتار دیر. اول‌لر بورادا سارای، گمی‌چی، تئیمورلو، قیپچاق، بوراسارلو، خورا‌لی آدلی یاشاییش منطقه‌لری اولوب. شاهییه عاید معلومات‌لاردا بیلدیریلیر کی، 1979-جو ایل اینقیلابینا قدر بورادا 1170 عائله یاشاییب. حاضردا آدادا یاشایان‌لار اساساً اکین‌چی‌لیک، مالدارلیق، گولچولوک، باغ‌چی‌لیق، خالچا‌چی‌لیق و س. ایشله مشغول اولورلار. شرفه‌خانا و گولمه‌خانا لیمان‌لاریندا چالیشان‌لارین چوخونون دا شاهی‌دن اولدوق‌لارینی دئییرلر. بو آدادا ایکی داغ و کئچی چای آدلی چای، شیرین سولو 54 بولاق وار. چوخ سای‌لی کؤچری قوش نؤوع‌لری بو آدانین بزیی ساییلیر.

ایکینجی بؤیوک آدا قویونداغ‌دیر. اونون اوزون‌لوغو 9 کیلومتر، ائنی 4 کیلومتردیر. ساحه‌سی ایسه 3175 کیلومتر-دیر. آدا دنیز سویه‌سین‌دن 1521 متر یوکسکده‌دیر. بورادا دایمی آخاری اولان ایکی بولاق وار. شیرین سو، بول اوتلاق، موناسیب هاوا شرایطی بورادا حئیوان دارلیغین اینکیشافی اوچون ال وئریش‌لی‌دیر. بونونلا یاناشی همین آدا‌لاردا توریزم اوچون ده شرایط مجوجوددور. گؤلده چئشیدلی کؤچری قوش‌لارلا یاناشی، اؤردک، کک‌لیک، یاشیل باش سونا، قاز، آغ باش اؤردک، هابئله داغ کئچی‌سی، مارال دا وار. یاد ائل‌لی‌لرین اؤزباشینا اووچولوغو آدانین فاوناسینا چوخ جدی ضربه ووروب.

اورمیا گؤلو و اونون پالچیغی آرتیروز، اسب، تراخوما، موختلیف دری خسته‌لیک‌لری، بؤی‌رک، هضم سیستئمی، قادین خسته‌لیک‌لری‌نین درمانی ساییلیر. بورانین سویو و پالچیغی دا نظارت‌سیزلیک اوجباتین‌دان تالان ائدیلیر.

آذربایجانین بو بنزرسیز سو حوضه ‌سی طبیعی گؤزل‌لیگی، شفا‌لی سویو، صاف ایقلیمی و معالیجوی پالچیغی ایله یاناشی، باشقا طبیعی ثروت‌لرله ده زنگین‌دیر.

1967جی ایلده تهران طرفین‌دن اورمیا گؤلو قوروق اعلان اولونوب. بون‌دان باشقا، یونئسکو-دا بورا قورونان طبیعی اراضی‌لر سیراسینا داخیل ائدیلیب. اما تأسف‌لر اولسون کی، تهران حاکمیتی کیمی، بمت-نین بو قورومو دا ودینه عمل ائتمیر...