ASMEK

 

 

 

 

 Azar Tabriz

 Yurd Net

 

 

میللی آزربایجان حرکاتی نین خاراکتئری چاپ ايميل

محمدامین رسولزاده

میللی آزربایجان ادبیاتی طرفیندن، ترویج، سیاسی و ایجتماعی، بیر چوخ تشکول لر طرفیندن مودافعه و نهایت سیاسی و فورمولونا”موساوات” فیرقه سینین پروگرامیندا بولان آزربایجانین میللی دؤولت حالیندا اؤز موقدراتینا صاحیب بولونماسی فیکری، بوتون خالقین عمومی ایسته یی، حالینا گرک، تحقوق ائتمیشدیر.


ایدئولوژی منشا اعتباری ایله میللی آزربایجان حرکاتی، شرقده کی میللی قورتولوش ایدئیالاری ایله غربده کی کولتور و دموکراسی جریانلارینی اؤز نوعوندا بیرلشدیرمیش بیر حرکتدیر.

مسلمان و تورک مملکتی اولماسی اعتباری ایله قافقازییا آزربایجانی نه دین، نه عیرق، نه ده کولتور باخیمیندان اؤزو ایله قطعیا علاقه سی اولمایان روسییا طرفیندن آنجاق سیلاح گوجو ایله توتولموشدور و معلوم اولدوغو اوزره، تاریخی عنعنه سی تورک وایسلام دوشمانلیغینا دایانان بو دؤولته هئچ بیر زامان ایسینه بیلمه دیگیندن گرک تورکچولوک و گرکسه ایسلامچیلیق ایداره لری بورادا دائما جانلی اینعیکاسلار تاپمیشدیر.

زامانین کئچمه سی و ایجتیماعی قووتلرین آچیلماسی سایه سینده، جمعیت حرکاتینا گئنیش خالقطبقه لری نین داها زیاده قوووشماسی نیسبتینده، مسلمان شرقین دیکر هر هانسی بیر مملکتیندن داها اول آزربایجانداکی میللی حرکات اروپالی بیر شکیل آلمیشدیر.

کندی دایره سیندن تورک دونیاسی نین ان بؤیوک شاعیری فضولی کیمی اوستالارا مالیک بولونان آزربایجان ادبیاتی ۱۹-جوعصرین باشلاریندان اعتبارا معاصیرلشمه یه باشلامیشدیر.

بؤیوک متجدد میرزا فتحعلی آخوندزاده، عمومی خالق لیسانیندا یازدیغی اؤلمز اثرلری ایله آزربایجان جمعیتینه یئنی بیر ایستیقامت وئرمیشدیر. او، شکیلجه ده یئنی اولان مسلمان دونیاسیندا ایلک پئیس یازان اودور ۱۸-جی عصرین اثرلرینده لیبرال مکتبیندن آلینمیش تامامی ایله یئنی فیکیرلر ترویج ائتمیشدیر.

میرزا فتحعلی دن باشلایاراق، آزربایجان ادبیاتی اروپا ایده آل لارینا آلیشاراق،حیات حادثه لرینی تدقیق و تنقید گؤزو ایله گؤرمه یه باشلامیشدیر.

میرزا فتحعلی دن سونرا لیبرال مکتبینه منسوب بیر شاعیرلر، محررلر و دراماتورقلار یئتیشه رک، خالقی اروپا مفهوم لارینا آلیشدیرمایی و اونا جمعیتچیلیک روحونو آشیلاماغی اؤزله رینه غایه ائتمیشلردی.

۱۸۷۵ ایلینده باکی دا ایلک دفعه اولاراق آزربایجان قازئته سی تاسیس اولونموشدور. “اکینچی” آدینی داشیان بو قازئته روسیه مسلمانلاری آراسیندا چیخان ایلک قازئته ایدی. میرزا فتحعلی اویاندیریجی فیکیرلری زردابلی حسن بی یین بو قازئته سینده دواملی بیر صورت ده مدافعه اولونوردو.

 

میرزا فتحعلی” اکینچی” دن اولکی آردیجی لاردا بو اویاندیریجی فیکیرلر معین سیاسی بیر مقصد دن ایراق اولاراق، مجرد بیر شکیل ده ترویج اولوندوغو حد ده، ایلک آزربایجان قازئته سینده ایسه او فیکیرلر، آرتیق معین سیاسی بیر مقصد ده خدمت ائدیردی. مرحوم حسن بی “آزربایجانلیلار معاصر مدنیت اؤیره نملی و اروپا علملرینی آلمالیدیلار یوخسا همیشه باشی قاپازلی قالجاقدیرلار” دئییردی.

میرزا فتحعلی نین مجرد یازیلارینا تحمل (صبر ائده ن ) ائده ن چار حکومتی، ایلک سیاسی قازئته نین تمایل لارینا لاقید قالمادی. و “اکینجی” قاپاندی. ۱۹۰۵سنه سینه قدر آزربایجان جمعیتچیلی یی تضییق ده و آزربایجان فیکری چارلیغین سیخ سئنزورو آلتیندا قالدی. یالنیز، مانجوریادا اوغرادیغی مغلوبیت نتیجه سینده گله ن روس اینقیلابیندان سونرا آزربایجانین اجتماعی حیاتیندا یئنی بیر دؤور باشلادی. گونده لیک قازئته لر و دیگر وقتلی نشریات تاسیس اولوندو. ادبیات قول-بوداق آتاراق چیچک لندی: موسیقی و تئاتر صحنه سی انکشاف ائتدی.

  آیاقلاری آلتینداکی زمینی محکم بولاراق، جمعیت حرکاتی بوتون صراحتیله (آیدینلیغی)میللی بیر شکیل و ماهیت آلدی.ایمپیراطورلوق داخیلینده جریان ائدن لیبرال و ایستیقلالچی جریانلارلا هماهنگ اولاراق یوروین بو حرکات بیر طرفدن ده، بوتون روسییاداکی مسلمانلارا مخصوص اولماق اوزره،میللی مدنی حاقلارین تامینینی ایسته ییردی. عینی زاماندا بو حرکاتدا، باشلیجا ایکی جریان گؤزه چارپیردی: یاش اعتباری ایله داها بؤیوک نسله منسوب، روسییادا عالی تحصیل گؤرن اکثریتله اسکی زادگان صینیفلریندن چیخان منورلر روس لیبرالیزمی ایله برابر گئتدیکلری حالدا داها زیاده میللی تربییه نی گؤرن گنج نسیل روسییا جمعیتچیلیگینین رادیکال و اینقیلابچی جریانلارینا تمایل گؤسته ریردی. مسلمان علیه دارلیغی ایله متمایز بولونان روسییا ایمپیراطورلوغونون عمومی سیخینتی سی آلتیندا بولوندوقلاریندان روسییاداکی تورک اؤلکه لری نین سییاسی فعالیتلری عینی ایستیقامتده یورویه رک، گرک ایدئولوژی و گرک تشکیلات حسابی ایله سیخی سیخییا باغلی بولونورلاردی. روسییاداکی بو عمومی مسلمان حرکاتیندا آزربایجان جمعیتچیلیگینین نماینده لری بو و یا دیگر شکیلده مودیر رولونو اویناییردی.

 

ایکی تاریخی حادیثه روسییا مسلمانلاری نین سییاسی حایاتلارینداکی اینکیشافین ایکی مهم مرحله سینی تثبیت ائدیر.۱۹۰۵ ایلینده نیژنی-ناگوردو شهرینده توپلانان مسلمان کنگره سی ایله ۱۹۱۷ ایلینده مسکودا توپلانان کنگره.بو ایکی کنگره ده روسییالی مسلمانلارین سییاسی ایستکلری شکیللشمیشدیر.

نیژنی-ناگوردوکنگره سی، تاکتیک اعتباری ایله، روس لیبرالیزمی ایله مسئله لرین ایشیقلاندیریلماسی شعاری آلتیندا گئده رک سییاستین میللی کولتور، مدنی و حقوقی ماهییتده بیر سیرا مطلبلری اکتیفا ائدیردی. مسکو کنگره سی ایسه روسییانین میللی اراضی مختاریتی اوزه رینه پارچالانماسی طلبینده بولوندو. گرک بیرینجی، گرکسه ایکینجی کنگره لرده اولسون، سییاسی مقدراتین فورمولونو آزربایجان نماینده لری وئرمیشلردیر.

نیژنی-ناگوردوکنگره سی زامانیندا اکثریت ساده کنگره ده دییل، محلله لردهو او جمله دن آزربایجاندا داخیل لیبراللاردا ایدی. مسکو کنگره سینده ایسه لیبراللاردان اثر بئله قالمامیشدی. فقط، بونا موقابیل اینقیلابپی روس دئموکراسی سی ایله تشریک مساعی طرفدارلاری واردی، بونلارادا اقلیتده قالدیلار. اکثریت ایسه ایمپیراطورلوق ایچینده کی بوتون محکوم میللتلرین اؤز توپراقلاری اوزه رینده سییاستن میللی بیر وارلیق حالینا گلمه سینی طلب ائدن اینقیلابچی میللیتچیلر ایدی.

مسکو کنگره سینده قطعی رول اوینامیش بولونان اینقیلابچی آزربایجان میللیتچیلری “موساوات” فیرقه سی ایله تمثیل ائدیلمیش کی داها ۱۹۱۷ ایلینین آپرئلینده باکیدا توپلانان قافقازییا مسلمانلاری کنگره سینده اؤز پروگرامینی اعلان ائتمیش ایدی. بو پروگراما گؤره ساده آزربایجانین دییل، روسییایا داخیل دیگر تورک ائللری نین ده بیره ر سییاسی تشکل حالینا گلمه لری ضرورتی اعلان اولونموشدو.

موساوات” فیرقه سینه چالیشانلار، ایلک روس اینقیلابی اثناسیندا، بؤیوک نسله رغما روسییا جمعیتچیلیگینین اینقیلابچی جیناحینا مئیل ائدن گنج نسیل ایچیندن چیخانلاردان عیبارتدی. چاریزمه قارشی موجادیله ده اینقیلابچی سوسیالیزمی، اونلار، ان صادیق اولماسا داه ان مناسیب بیر متفق اولاراق گؤرویورلاردی.

مملکتلرینی ایستیلا و ایستیثمار ائدن روسییایا قارشی بسله دیکلری کینله اونلار پوزقونچو حرکتلری داها ایره لی گئدن ایفراطچی فیرقه نین تاکتیکاسینی بی تابی داها مقبول بولور، داها قولایلیقلا قبول ائدییورلاردی.

اسیرلشمیش تورکچولوک و ایسلامچیلیق ترادیسیونلارینی موحافیظه ائدن میللی ایدئولوژی نین، خالقچی سوسیالیست نوعوندن ایجتیماعی بیر پروگرامین و آزربایجان ایله بوتون قافقازییانین روسییادان آیریلماسی معناسیندا آنلاشیلان اینقیلابچی بیر تاکتیکانین تالیفیندن عبارت بولونان موساواتچیلیق قیسا بیر زاماندا آزربایجان خالق آراسیندا گئنیش بیر اعتیباره مالیک اولدو. روسییا مجلیسی موسسان مجلسینده، ماورای قافقازسئیمینده، آزربایجان مبعوثانیندا و حتی باکی عمله شوراسیندا “موساوات” فیرقه سی و اؤزو ایله برابر گئدن موستقیل قوروپ دایما اکثریت تشکیل ائتمیشدیر. بو آندان اعتیباراً “موساواتچیلیق” آزربایجانین میللتچیلین موترادیف اولموشدور.

میللی آزربایجان ادبیاتی طرفیندن، ترویج، سیاسی و ایجتماعی، بیر چوخ تشکول لر طرفیندن مودافعه و نهایت سیاسی و فورمولونا”موساوات” فیرقه سینین پروگرامیندا بولان آزربایجانین میللی دؤولت حالیندا اؤز موقدراتینا صاحیب بولونماسی فیکری، بوتون خالقین عمومی ایسته یی، حالینا گرک، تحقوق ائتمیشدیر.

میللی ایداره یه تووفیقاً (اویغونلاشدیرما، مووافق ائتمه)آزربایجان شواریی میللیسی، ۱۹۱۸ ایلینین۲۸ ماییسیندا آزربایجانین جومهوریتینین ایستیقلالینی اعلان ائله میشدی.

(بو مقاله مولفینین اینگلیسجه اولاراق باسیلماقدا اولان” آزربایجان” آدلی اثریندن عیناً ایقتیباس ائدیلمیشدیر.)

 

حاضیرلایان: اؤیرنجی سسی دوشرگه سی امکداشلاری

 
برگشت به قبل

  This e-mail address is being protected from spam bots, you need JavaScript enabled to view it


 



   

گوناسکام-این قورولما دوشونجه سی،  2007 ده، گونئی آذربایجان میللی حرکتی‌نین تئوریک بوش‌لوغونو حیسس ائده‌رک اورتایا آتیلدی و ایشه باشلادی. گونئی آذربایجان میللی حرکتینده تئوری‌نین آز اولماسی بیر چوخ سورونا ندن اولماقدا‌دیر. حرکات کمیت آچی‌سین‌دان گوچ‌لو اولسا دا، کئیفیتینی ده او دوغرولتودا یوکسلتمک لازیم‌دیر. چونکو ایچریگی دولو اولمایان بیر حرکاتین یاشاما گوجو و داوام‌لی‌لیغی آزدیر. دیگر بیر طرف‌دن ده سیاسی دنگه‌لر ایچری‌سینده گ.آ.م.ح( گونئی آذربایجان میللی حرکتی)، اؤزونه بیر یول خریطه‌سی چیخارماق زوروندا‌دیر. بو یول خریطه‌سی‌نین اورتایا چیخماسی اوچون ده فرق‌لی فیکیرلری بیلمه‌میز گرکیر. گوناسکام’ین دیگر بیر هدفی ده بو اولموش‌دور.

بیز هر زامان اؤزوموزو دونیایا آنلاتماقدا چتین‌لیک چکمیشیک. چونکو بیزیم دونیا ایله علاقه قورا‌جاق دیل و ادبیاتیمیز اولمامیش‌دیر. اگر بیز اؤزوموزو دوغرو بیر شکیلده دونیایا آنلاتماساق دونیا بیزیم سؤزوموزو باشا دوشمه‌یه‌جک‌دیر. اونون اوچون گوناسکام’ین بیر دیگر هدف‌لرین‌دن بیری‌سی ده دونیا ایله علاقه قورابیلجییمیز دیلی و ادبیاتی یاراتماق اولموش‌دور.

گوناسکام، سیاسی بیر تشکیلات دئییل‌دیر. بیر دوشونجه توپلولوغودور. بورادا اؤنم‌لی اولان گونئی مسئله‌لرین تئوریک اولا‌راق دارتیشیلماسی‌دیر. بیز هم قارشی جهبه‌نین (فارس شووینستلرینی) فیکیرلرینه یئر وئریریک، هم ده اؤز فیکیرلریمیزی بوردا یازیریق. دیگر بیر طرف‌دن ده میللی مسئله ایله باغ‌لی اوخویوجولاریمیزا عمومی معلومات وئریریک. ایندی‌لیک فعالیت آلانیمیز اینتئرنت سیستئمی ایله ایشلییریک. اوچ دیلده فعالیت گؤرستریریک. اینگیلیزجه، فارسچا، تورکچه. البته گله‌جکده فعالیت آلانیمیزی درگی شکلینه ده چئویرمک هدف‌لریمیزدن بیری‌سی‌دیر.