م . ائینالی

  در میان آکتورهای مناطق ملی خطۀ آذربایجان به لحاظ وسعت، ریشۀ اندیشه و نحله های فکری آزادیخواهی و هم چنین سابقۀ تاریخی خود دارای جایگاه ویژه ای بوده و به جرأت می توان گفت که تنها آکتور سیاسی ـ ملی بشمار می آید که میتواند به تنهائی موازنۀ قدرت سیاسی در ایران را به نفع یکی از آکتورهای تمام کشوری به پایان رساند. از این منظر آذربایجان و حرکت ملی آن سومین آکتور تأثیر گذار در صحنۀ سیاسی کشور بوده که قابلیت تعیین تکلیف قدرت سیاسی در ایران را دارد، باید مورد بررسی جدی قرار گیرد. 

مصطفی وزیری

 در روزگار مدرن آسیمیلاسیون رموز فرهنگی و انتشار ارزشهای تاریخی یک ملت به یک زمان منفرد (در عصر الکترونیک) کمکی برای وابستگی فرهنگی و روابط اجتماعی در منطقه ایی جغرافیایی تحت یک سیستم سیاسی شده است.  گاها این مکانیزم فرهنگی و اجتماعی که  ممکن است مارک پدیده نژادی داشته باشد با موسسه سیاسی  یک منطقه اشتباه شده است؛ همانند مورد ایران به حس آگاهی عمومی و توده مردم  فرو کرده اند که این هر دو مترادف هم هستند.

 علي حامد ايمان

 نخبگان اين جنبش ابتدا از در ترغيب در آمدند و سعي نمودند كه به انحاء مختلف اين حركت را در راستاي پيشبرد اهداف جنبش سبز ترغيب نمايند. آنها تا آنجا پيش رفتند كه حاضر شدند آذربايجان نيز براي خود جنبش سبز مستقلي داشته باشد، درست همان چيزي كه قبل از انتخابات از آن دريغ مي‌ورزيدند. نگارنده خود شاهد هر دو مورد مي‌باشد. در بعد از انتخابات برخي از فعالين جنبش سبز به دفعات با سران حركت ملي آذربايجان جهت ترغيب و تشويق حركت در همراهي جنبش سبز مذاكره كرده و چون از اين امر نااميد شده‌اند پيشنهاد به راه اندازي جنبش سبزي در آذربايجان را داده‌اند كه حتي مستقل از جنبش سبز تهران باشد و مستقل از آن عمل نمايد، پيشنهادي كه با استقبال مواجه نگرديد    

بهزاد کریمی

همواره گفته ام که مسئولیت در نزاع های ملی، اساسا با روشنفکران و نخبگان دو طرف منازعه است؛ و در زمینه تبعیض ملی، پیش و بیش از همه با روشنفکرانی که به جامعه مبتنی بر تبعیض ملی تعلق دارند، بی آنکه خود در معرض مستقیم این تبعیض باشند! روشنفکری واقعی، از جمله درست در همین جا است که می شکفد و گل می دهد. وگرنه، تبعیت از و تمکین به احساسات ملی گرایی غالب و مغلوب که هزینه ای ندارد و موجب افتادن شنل افتخار مسئولیت روشنفکری بر دوش کسی نمی شود.  

مهسا مئهدیلی

گونوموز دونیاسندا تک دیللی اؤلکه تاپماق چتیندیر. اؤلکه لر گئنل اولاراق یا ایکی دیللی یا دا چوخ دیللی دیرلر. بو دا او دئمکدیر کی بیر چوخ اؤلکه چوخ کولتولو بیر یاپی یا ییه دیر. یوخاری دا دا دئدیگیمیز کیمی کولتورلر و دیللر بیر میلتین و توپلومون کئچمیشدکی میراثی دیر. اونلاری قوروماق و ساخلاماق او میللتین کیملیگینی قوروماقدیر. اینسانلار بو حیاتدا اؤز میکلیکلری ایله یاشادیقلاری سوره جه داها موتلو و باشاریلی اولابیلرلر. اؤز کیملیگیندن اوزاق یاشایان بیریسی آسیمیله اولموش و اؤزوندن کئچمیش بیریسیدیر.

مرکز تحقیقاتی آراز

یکی از مواردی که جلب توجه می نماید، ابراز نظرات به شکل فتوا از سوی آیت الله بیات زنجانی در مورد زبان ترکی آذربایجانی و مسئله قره باغ بعد از فتوای آیت الله منتظری در این مورد می باشد. همانطور که می دانید آیت الله بیات از آذربایجانی ها دعوت نمود تا در مورد زبان ترکی آذربایجانی در چارچوب ماده 15 قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران حقوق خود را طلب نمایند و نظرات خود را در مورد قره باغ هم اینطور بر زبان راند: «تكليف اوليه همگان از مردم مسلمان و نيز نظام جمهوري اسلامي، دفاع از برادران شيعه و سني آذربايجان است و اين وظيفه اختصاص به آذربايجان ندارد و شامل همه ملل مظلوم عالم مي شود». ضمناً این فتوا تکثیر یافته و بویژه در شهر اورمیه پخش شد.

 رضا براهنی

اگر شاهان ترک فارسی را قدغن می کردند، شما ادبیات فارسی نداشتید. به این دلیل قدغن نکردند که انساندوست بودند. هرگز. فارسی و عربی در طول آن هزاره، دو زبان تحصیلی و تربیتی برگزیدگان بود. و تعداد آن برگزیدگان هم ـ در حوزه ی تعلیم و تعلم ، از یک در هزار و شاید هزاران هم کمتر بود. اما وقتی که تعلیم و تعلم نخستین بار از دروازه ی انقلاب مشروطیت، به صورت جدی و جدیدش وارد کشور شد، تربیت و رشدیه ـ همانطور که در تاریخ جدید ایران آمده، مدارس دوزبانه را پیشنهاد کردند و خود به آن پیشنهاد عمل کردند. انقلاب مشروطیت بود که مسئله تعدد زبانها در ایران را به رخ کشید.